Đến với cao nguyên trắng Bắc Hà trong những ngày này, đi bất cứ đâu, hình ảnh đầu tiên người ta bắt gặp là thiếu nữ Mông Hoa trong trang phục thổ cẩm rất bắt mắt. Nhìn từ trên cao xuống thiếu nữ Mông đẹp như những cánh bướm rực rỡ trong nắng.
Thiếu nữ Mông Hoa và trong trang phục thổ cẩm rực rỡNghệ thuật tạo hình dân gian của người Mông Lềnh (Mông Hoa) ở Bắc Hà được thể hiện rõ nét nhất ở trang phục và đồ dùng sinh hoạt của đồng bào. Song, trang trí y phục có vị trí quan trọng nhất trong nghệ thuật tạo hình dân gian, đặc biệt là trang trí trên váy, áo thổ cẩm.
Ở Bắc Hà, người dân tộc Mông chiếm gần 48%, cư trú chủ yếu ở khu vực trung tâm và thượng huyện Bắc Hà. Phụ nữ Mông Bắc Hà xưa nổi tiếng giỏi xe lanh, dệt vải, nhuộm chàm, khâu vá, thêu đan tạo nên các bộ trang phục thổ cẩm độc đáo.
Trang phục cổ truyền của phụ nữ Mông Hoa ở Lào Cai gồm có khăn, áo xẻ ngực, váy, tấm vải che trước váy, thắt lưng, xà cạp... Khăn của phụ nữ Mông Hoa có hai loại: khăn hình chữ nhật khổ 65x40cm thêu hoa văn trùm lên đầu, một loại khăn vành rộng quấn quanh đầu. Phụ nữ Mông thường mặc váy rộng xòe phần thân và chân để tạo sự hài hòa cân đối với chiếc khăn to trên đầu. Áo của phụ nữ xẻ nách, cổ cao, trên vai và ngực có nẹp thêm vải màu thêu in hoa văn hình con ốc. Thắt lưng của phụ nữ Mông là miếng vải rộng khoảng 7-8cm, dài từ 80-120cm. Đoạn giữa thắt lưng được thêu các hoa văn rực rỡ. Thắt lưng tôn thêm vẻ đẹp nữ tính cho các thiếu nữ, phụ nữ người Mông.
Phụ nữ Mông Hoa mất cả năm trời để tạo nên một bộ trang phục thổ cẩm hoàn chỉnh Đặc biệt, người Mông thêu hoa văn không cần mẫu. Họ hoàn toàn dựa vào trí tưởng tượng và trí nhớ để thêu. Trước khi thêu, người phụ nữ thường tính toán tỷ mỷ từng đường kim mũi chỉ, kích thước hoa văn trên mảnh vải để bố trí cho hợp lý, hài hòa. Kỹ thuật thêu hoa văn khá phức tạp vì khi thêu ở mặt trái của sợi vải nhưng hình mẫu lại nổi lên ở mặt phải, đòi hỏi người phụ nữ phải rất kiên trì, cẩn thận. Chỉ dùng để thêu thường là sợi tơ tằm, loại sợi to, bền màu.
Phụ nữ Mông còn dùng kỹ thuật in sáp ong để tạo hoa văn cho trang phục. Công cụ dùng vẽ mẫu in sáp là bút vẽ được làm bằng đồng. Có nhiều loại bút nhằm tạo các nét có kích thước to nhỏ khác nhau. Khi vẽ xong thì đem vải đã in sáp ong nhuộm chàm. Sau nhiều lần ngâm, nhuộm, khi vải đã có màu sẫm thì đem nhúng vào nước sôi, sáp ong sẽ trôi đi, để lại những hoa văn màu xanh lơ...
Sản phẩm thổ cẩm trong phiên chợ Bắc HàBảng màu nhuộm vải của người Mông chủ yếu có 5 loại: đen, đỏ, vàng, trắng, xanh lơ. Người Mông Bản Phố thường nấu vải trong nước tro bếp cho thật trắng và phơi trên phiến đá phẳng, lấy vồ gỗ đập để vải cho bóng mịn. Sau khi nhuộm chàm, áo váy còn được ngâm vào nước có pha lòng trắng trứng gà để cho mặt vải bóng loáng lên, tươi màu. Nhìn chung, màu sắc nổi bật trong trang phục của người Mông ở Bản Phố là màu đỏ. Màu đỏ phối hợp với màu vàng và màu trắng nhằm tạo sự tương phản với nền chàm.
Để làm một bộ trang phục thổ cẩm phải mất cả năm trời, giá bán bộ này bây giờ lên tới 5-7 triệu đồng/bộ.
Hàng công nghiệp "chèn ép" hàng thủ công Nghệ thuật tạo hình dân gian trên trang phục thổ cẩm thể hiện sự cần cù, chăm chỉ, đôi bàn tay khéo léo, trí tưởng tượng phong phú của người phụ nữ Mông Hoa. Đây là những giá trị văn hóa mang tính thẩm mỹ cao, góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng trong đời sống văn hóa tinh thần của người Mông Hoa ở Lào Cai.
Người nước ngoài rất thích lùng bộ váy Mông Hoa được làm thủ công hoàn toànNay chỉ còn phụ nữ trung niên và các cụ già còn làm trang phục thổ cẩm cho mình theo lối đó. Và những bộ trang phục thổ cẩm này luôn được khách du lịch quốc tế quan tâm, săn lùng và sẵn sàng trả giá cao. May ra đây là động lực để phụ nữ Mông quay trở lại làm trang phục thổ cẩm theo lối truyền thống.
Bài và ảnh: Tráng Xuân Cường
(Đài Truyền thanh - Truyền hình huyện Bắc Hà, Lào Cai)
(Đài Truyền thanh - Truyền hình huyện Bắc Hà, Lào Cai)
