Kiến thức cơ bản về gỗ Lũa

Gỗ lũa thường chỉ có ở những loài cây gỗ tốt, quý hiếm hoặc những loài sống lâu năm cằn cỗi trên các khu vực đất nghèo dinh dưỡng, Chính vì vậy, lũa tìm được ở đâu không quan trọng, vấn đề chính là ở chỗ chất lượng của chính cục lũa đó. Với  trí tuệ sáng tạo và bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, gỗ lũa có thể được điêu khắc, đục chạm đã làm nên những tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Ngoài ra người ta còn kết hợp gỗ lũa để trang trí hòn non bộ hay  dùng tạo bố cục cho hồ thủy sinh.
Vẻ đẹp của lũa không bao giờ lặp lại. Hình thù của nó độc nhất vô nhị. Có một đồ lũa này không thể đi tìm thấy cái thứ hai giống thế. Nét độc đáo không có phiên bản ấy làm cho nó thấm đẫm chất nghệ thuật. Thiên nhiên tạo ra gỗ lũa là thổi vào nó một cuộc sống dài lâu, bất tận.

Trước tiên, để có được gỗ lũa, người ta phải  đi tìm các gốc cây cổ thụ tốt, chất gỗ quý hiếm. Khi tìm được gốc cổ thụ rồi, người có kinh nghiệm phải nhận biết được gốc cây đó là loại gỗ gì. Xác định xong, đánh dấu địa điểm, rồi phải đợi khi trời có mưa, ngấm nước, đất mềm ra thì người ta mới  đào. Công việc đào gốc này cần phải có nhiều kinh nghiệm vì  nếu không kiên trì, cứ chặt hết những chiếc rễ cây ăn quanh co vào đá thì coi như hỏng. Chính những chiếc rễ ấy lại rất cần cho các chi tiết trong tác phẩm tạo hình gỗ lũa. Gỗ lũa có 3 loại: lũa nằm sâu trong lòng đất, lũa chìm trong bùn nước và lũa được tạo thành từ mưa, gió. Loại thứ 3 thường được khách yêu thích nhất vì trải qua thời gian, hình dạng lũa trở nên bền chắc và có nhiều hình dáng độc đáo hơn. Tuy nhiên dù là loại nào giá của gốc gỗ lũa thì cũng vô giá. Có gốc vài trăm ngàn, nhưng cũng có loại lên tới hàng triệu đồng.

Mỗi loại lũa lại có đặc điểm riêng: lũa dưới đất giữ nguyên màu gỗ nguyên thủy; lũa ngâm trong bùn có màu như mun, như sừng; lũa phơi trước gió là loại quý hiếm nhất vì có những đường vân sóng rất đẹp. Tất nhiên, không phải loại gỗ nào cũng hình thành được lũa. Lũa được tạo thành bởi những loại gỗ quý như đinh, trai, nghiến hoặc những loại gỗ chứa dầu thơm như giáng hương, đinh hương, gù hương. Nhiều người chơi lũa ví nó như trầm hương vì giá trị cao của nó và việc tìm kiếm cũng khó khăn khôn lường.

     Sau khi có nguyên liệu, với những gốc còn tươi phải phơi khô, bớt nhựa chừng 1 - 2 tháng rồi gọt bỏ phần vỏ ngoài và phần mềm sát vỏ, chỉ lấy phần lõi cây, để làm lũa. Quá trình hình thành ý tưởng đòi hỏi người thợ phải cân nhắc, suy ngẫm để lựa chọn hình dáng, thế lũa. Gỗ lũa rất cứng, từng nhát dao, đường khắc của nghệ nhân là một sự kiên nhẫn, tỉ mẩn gọt giũa, có khi phải mất mấy ngày trời chỉ để chuốt một cái đuôi rắn đang cuốn vào thân cây hay hình một đám mây trôi... Làm lũa gỗ không giống như sản xuất đồ gỗ thông thường. Mỗi sản phẩm là một tác phẩm đơn chiếc, có thời gian và cách thức khác nhau, hầu hết làm bằng phương pháp thủ công, không dùng máy móc để sản xuất hàng loạt được. Người làm gỗ lũa ngoài trí tưởng tượng, khiếu tạo hình, còn cần có đôi bàn tay khéo léo để biến ý tưởng thành hiện thực. Chính vì vậy, giá thành sản phẩm không phụ thuộc vào kích cỡ mà ở giá trị nghệ thuật, sự kết tinh từ bàn tay, sự khéo léo của con người.

Gỗ Lũa vẻ đẹp nguyên sơ

Gỗ lũa là phần lõi bên trong của các gốc cây cổ thụ khô. Là phần gốc, lại là lõi nên gỗ lũa rất cứng và không bao giờ bị mối mọt, mục nát. Từ đây, những nghệ nhân với trí tuệ sáng tạo và bàn tay khéo léo đã làm nên những tác phẩm nghệ thuật độc đáo

Thứ gỗ kén người chơi

Gỗ lũa kết hợp với cây cảnh, non bộ là thú chơi và thưởng thức nghệ thuật của ông cha ta truyền lại. Gỗ đẹp nhất là những cây nằm ở đáy các dòng suối hay ngang dòng nước chảy, được nước bào mòn tự nhiên, bóng và bền. Lũa cây ở các khu rừng sâu, đèo núi có nhiều chủng loại, dáng thế, màu sắc. Điêu khắc gỗ lũa là công việc đòi hỏi lòng kiên nhẫn và sự say mê cao độ. Nghệ nhân trước tiên phải có óc sáng tạo, trí tưởng tượng phong phú để có thể nhận ra những hình ảnh sống động từ những rễ cây thô mộc, xấu xí.

Sau khi có nguyên liệu, với những gốc còn tươi phải phơi khô, bớt nhựa chừng 1 - 2 tháng rồi gọt bỏ phần vỏ ngoài và phần mềm sát vỏ, chỉ lấy phần lõi cây, để làm lũa. Quá trình hình thành ý tưởng đòi hỏi người thợ phải cân nhắc, suy ngẫm để lựa chọn hình dáng, thế lũa. Gỗ lũa rất cứng, từng nhát dao, đường khắc của nghệ nhân là một sự kiên nhẫn, tỉ mẩn gọt giũa, có khi phải mất mấy ngày trời chỉ để chuốt một cái đuôi rắn đang cuốn vào thân cây hay hình một đám mây trôi...

Làm lũa gỗ không giống như sản xuất đồ gỗ thông thường. Mỗi sản phẩm là một tác phẩm đơn chiếc, có thời gian và cách thức khác nhau, hầu hết làm bằng phương pháp thủ công, không dùng máy móc để sản xuất hàng loạt được. Người làm gỗ lũa ngoài trí tưởng tượng, khiếu tạo hình, còn cần có đôi bàn tay khéo léo để biến ý tưởng thành hiện thực. Chính vì vậy, giá thành sản phẩm không phụ thuộc vào kích cỡ mà ở giá trị nghệ thuật, sự kết tinh từ bàn tay, khối óc con người. Bởi vậy, có tác phẩm giá vài trăm ngàn đồng, có tác phẩm lên tới vài triệu đồng, có khi là vô giá. Người chiêm ngưỡng gỗ lũa có thể thoả trí tưởng tượng, suy luận những hình thù trên gỗ lũa, có khi đó là ngọn sóng, có khi lại là áng mây

Người thổi hồn vào gỗ.

Những người yêu nghệ thuật gỗ lũa hẳn không ai không biết đến gia đình nghệ nhân Phạm Huy Cung nổi tiếng chơi sinh vật cảnh từ nhiều đời nay. Với tình yêu thiên nhiên, yêu cái đẹp, ông đã đi sâu tìm hiểu về gỗ lũa. Ông lang thang đến những vùng rừng núi hoang sơ, mang về những gốc cây già tưởng như đã bỏ đi. Bằng tài năng và trí tuệ của mình, người họa sĩ ấy đã biến chúng thành những tác phẩm mang đầy tính nghệ thuật. Có lúc là con rồng, con hươu, chùm nho, mặt người, có khi lại có dáng như nhất sơn, nhị sơn, thế trực, thế huyền, và cũng có lúc là những vật dụng như bàn ghế, giá gương...

Sau nhiều năm say mê với gỗ lũa, hai vợ chồng ông đã cho ra đời hàng loạt tác phẩm có giá trị, trong đó nổi tiếng nhất là “Long vân khánh hội”, biểu tượng của con rồng thế kỷ đang vặn mình bay lên gặp mây vàng, đầu ngoái lại nơi xuất phát, tượng trưng sự may mắn, hạnh phúc, cho đất Thăng Long ngàn năm văn hiến. Hiện tác phẩm được trưng bầy tại UBND TP. Hà Nội, được tạc từ gốc cây nguyên khổ có đường kính 4m, cao 3m. Bà Nguyễn Hương Ngọc, vợ ông và là đồng tác giả cho biết, để làm được tác phẩm này, vợ chồng ông đã mất 10 năm trăn trở. Từ việc khai thác phôi lũa trong rừng đến ý tưởng sáng tạo kết hợp với sự khéo léo của đôi bàn tay chăm chút, cắt gọt, đánh bóng để tạo nên hình ảnh linh thiêng này.

Hiện nay, trên thị trường, gỗ lũa được bày bán không nhiều. Để mua gỗ lũa nghệ thuật, người ta phải tìm đến những gia đình sành chơi sinh vật cảnh. Khác với các loại hình đồ gỗ khác, chơi gỗ lũa đòi hỏi phải biết khai thác nhưng luôn tôn trọng dáng vẻ tự nhiên. Với óc sáng tạo và bàn tay khéo léo, nghệ nhân thổi vào những vật vô tri vô giác ấy linh hồn của sự sống, cây cỏ, chim muông. Sản phẩm gỗ lũa đã góp phần làm phong phú cho những loại hình nghệ thuật độc đáo ở nước ta.

Chọn lũa cho hồ thủy sinh

Gốc lũa thật thì có hình dáng tự nhiên, toàn thân đồng nhất. Các mắt hốc trơn tròn nhưng không bóng. Chơi lũa cũng như chơi đá. Lũa mang dấu ấn của tự nhiên nhưng thể hiện tính biểu cảm cô đọng và thẩm mĩ, đặc biệt là trên lũa còn thể hiện sự trải nghiệm của thời gian do lũa được hình thành qua nhiều năm.

Gỗ lũa là phần lõi còn lại của cây gỗ chết sau khi bị ăn mòn bởi nước, hoặc mục, hoặc mối xông. Cái lõi này do nhiều nguyên nhân mà không bị phân huỷ bởi nước, mục ruỗng hay mối. Có thể là do tập trung xenlulô quá dày đặc, hoặc do nhựa cây lúc còn sống tiết ra khiến mối mọt, nước và thời gian cũng chịu thua. Nặng hay nhẹ thì tuỳ từng loại cây và vị trí trên cây của khúc lũa. Ở gốc thì đương nhiên là nặng hơn.

Nói chung thì các khúc lũa đều nổi cả vì lũa kiếm được ở rừng thường đã lộ thiên nhiều năm, hoặc trong thời gian thu gom vận chuyển thì lũa đã khô nước rồi. Gỗ chỉ chìm được khi no nước thôi. Khúc gỗ do người gọt đẽo và khúc gỗ do thiên thiên gọt trông nó khác nhau hẳn. Có khúc được gọt với các đường nét trơn tròn, hốc mắt tự nhiên nhìn là thấy ngay. Nhưng mà có thể nhầm. Đấy là các gốc cây thường do người bán rong bán ở dọc đường. Các khúc cây đó nhìn qua thì cũng thấy hình thù kỳ dị, nhưng nhìn kỹ thì sẽ thấy còn nguyên dấu vết cành que, rễ, vỏ, thân. Thân thường bóng, không đồng nhất và ruột lại xốp và rỗng. Các gốc này thường là gốc chết của sú, vẹt, đước ở vùng đất ngập mặn, tuy có giống lũa về sự hình thành nhưng quá trình xảy ra nhanh trong vài năm và gỗ đó không bền và giá trị thẩm mĩ không cao.

Gốc lũa thật thì có hình dáng tự nhiên, toàn thân đồng nhất. Các mắt hốc trơn tròn nhưng không bóng. Chơi lũa cũng như chơi đá. Lũa mang dấu ấn của tự nhiên nhưng thể hiện tính biểu cảm cô đọng và thẩm mĩ, đặc biệt là trên lũa còn thể hiện sự trải nghiệm của thời gian do lũa được hình thành qua nhiều năm. Kị nhất là trên gốc lũa có thấy tác động của bàn tay con người. Chơi lũa bình thường thì lũa có thể mô phỏng các hình thù có thật như con thú, núi đá, hang hốc... Nhưng chơi đến đỉnh cao thì lại thể hiện những khái niệm, triết lý trừu tượng, thần thái.

Làm lũa no nước thì đúng là chỉ có ngâm nhiều và luộc lên thôi. Họ xử lý gỗ bằng cách luộc đến 3 ngày cơ, để cho ngấm nước đồng đều, rồi lại sấy khô. Tuy nhiên luộc hay ngâm nước đều không chắc chắn là gỗ sẽ chìm. Những khúc nào xuất xứ chìm ở dưới nước thì mới có thể chìm. Còn những khúc trên cạn hoặc trước ở dưới nước rồi lên cạn lâu quá thì chắc sẽ khó chìm đấy. Vì xuất xứ gỗ khác nhau nên có người làm chìm được, có người không. Ở tự nhiên có khi lũa bị ngâm đến hàng trăm năm. Theo kinh nghiệm của dân chơi thì thường dùng cách tốt nhất là cứ buộc nó lại. Vừa chắc ăn lại rút ngắn thời gian rất nhiều.

Một số đặc điểm nổi bật của gỗ lũa

Chọn hình dáng - có thể chọn theo phong cách tự nhiên gỗ có hình dáng đẹp, hoặc chọn và ghép gỗ theo cá tính, hoặc chủ đề.
Chọn mua gỗ lũa phải chọn loại ít mùn, không phai trong nước càng bị lũa càng tốt thịt gỗ đanh, loại này không cần phải luộc mà chỉ cần ngâm trong nuớc vài ngày sẽ tự chìm.
Gỗ tự nhiên trải qua các điều kiện khắc nghiệt của thiên nhiên như lũ lụt..... làm mục các loại cây chết, và bị bào mòn trong môi trường nuớc, đất ngập nước.
Phần bị bào mòn có thể tạo nên những khoảng rỗng và phần còn lại thịt gỗ có đặc tính là chắc, đanh và nặng.
Bản thân gỗ lũa tự chìm do no nước trong đièu kiện ngập trong nước hoặc bị dòng chảy bào mòn.

Thông thường gỗ lũa được các nghệ nhân, người chơi sưu tầm để chế tác thành những tác phẩm nghệ thuật hoặc chơi theo cách của người Nhật. Với những loại gỗ lũa này khi đưa vào bể cá không có khó khăn gì nhiều, chỉ cần chọn thế và dáng cho phù hợp là được.

Read more: Chọn lũa cho hồ thủy sinh | Sinhvatcanh.org

Xử lý gỗ lũa không chìm

Làm sao để gỗ lũa có thể chìm dưới đáy, việc này còn tuỳ theo loại gỗ lũa . Loại nặng và rắn từ bên trong sẽ dễ dàng chìm xuống đáy hơn, tuy nhiên có một loại gỗ lũa rất khó để chìm. Vậy làm sau để khắc phục chuyện này

1. Đun gỗ lũa trogn nước sôi

Cách để làm gỗ lũa chìm là bạn hãy cho thanh gỗ lũa này vào nồi nước đun sôi lên. Khi các loại gỗ lũa được ngâm trong nồi nước sôi khoảng hơn 1 tiếng đồng hồ, thì tác dụng của nước sôi làm cho các lỗ hổng bên trong của thanh gỗ lũa hé mở ra. Khi chúng hé mở ra, thì nước sẽ có khả năng ngấm vào gỗ lũa mau hơn, và tăng trọng lượng vì vậy gỗ sẽ chìm. Xin lưu ý là thời gian đun sôi gỗ lũa rất quan trọng .

2. Nhét vật cứng vào gỗ lũa

Một cách khác, vì đôi lúc có những thanh gỗ lũa tuy đẹp, nhưng cứ bọng và nổi lềnh bềnh trên mặt bể. Nếu không có đủ kiên nhẩn để đun sôi, thì bạn làm như sau.

Đục và khoét lỗ ở phần dày nhất của gỗ lũa, nhét vào đấy các vật liệu nặng nhưng không có khả năng rỉ sét. Bỏ đá hay các viên bi của trẻ em chơi cũng rất tiện dụng. Sau đó thì dùng keo silicon dán kiếng hồ cá, trét vào, và bịt kín chổ khoét với miếng đậy đã được khoét ra. Đợi silicon khô và dính liền với nắp đậy và miếng gỗ lũa là xong (khoảng 24 - 48 tiếng).
Khi khoan nhớ để ý đến vị trí của lỗ khoét, nên là bên dưới đáy của gỗ lũa để tránh phần mất thẩm mỹ.

3. Kẹp gỗ lũa vào vật cứng

Một cách khác nữa, là kẹp vào gỗ lũa với các vật liệu kim khí không có khả năng bị rỉ sét trong nước. Sau đó bắt ốc chết. Loại ốc được bắt chết, cũng phải là loại không có khả năng rỉ sét trong nước. Khi gỗ lũa được trưng bày, thì sẽ được trang trí với các loại cây thủy sinh để che đi phần đã bị bắt ốc chết.

Read more: Xử lý gỗ lũa không chìm | Sinhvatcanh.org

NẾN GỖ LŨA

Sản phẩm được làm từ lỏi của loại gỗ trắc quí, mỗi sản phẩm có thế dáng phong phú, tính thẫm mỹ củng như ứng dụng cao.
 "Gỗ Lũa" là lỏi của cây gỗ sau thời gian bị chôn vùi,  trải qua mưa nắng bị phân hủy chỉ còn lại phần lõi bên trong. Gỗ Lũa được dùng để làm nến mang nhãn hàng "Gart" là loại Lũa trắc, dây là loại gỗ quí không sợ bị tác động bởi các yếu tố như thời gian nhiệt độ, nước...màu gỗ tự nhiên, chất gỗ thô mộc là sản phẩm ứng dụng cho trang trí nội thất, cafe, bar..

Trồng Lan Trên Gỗ Lũa

Trong những chuyến về thăm quê hương vừa qua, tầm mắt của chúng tôi được thêm mở rộng trước những đoá hoa lan xinh đẹp của quê hương mà trước đây chỉ nhìn thấy trên hình ảnh.

Ngắm nhìn những bông hoa trong hình ảnh chỉ cho ta ấn tượng nào đó nhưng không thể nào cho chúng ta thưởng thức vẻ đẹp toàn diện cả hương lẫn sắc của một bông lan thực thụ. Cảm giác này cũng như xem một thiếu nữ trong tranh vẽ hay môt bức ảnh chân dung, khác xa với việc chiêm ngưỡng tận mắt dung nhan và duyên dáng cũa mỹ nhân.

Nhưng vẻ đẹp của mỹ nhân và hoa lan tại tuỳ thuộc một phần nào vào khung cảnh chung quanh. Đoá lan hoang dã mọc trên cây hay được gắn vào dù sao cũng có một vẻ đẹp thiên nhiên hơn là lan trồng trong chậu. Cùng một cây lan chúng ta hãy xem bức nào có vẻ đẹp tự nhiên hơn.

Thời gian qua Hội Hoa Lan Việt Nam đã trình bày cách trồng lan trên cành nho khô mang tích cách phối hợp nghệ thuật với việc trồng lan. Hình bên là khóm Dendrobium lindleyi trồng chung với vài giống cây thuộc loại cây cần ít nước (succulant).

Trong dịp về thăm đất nước năm 2009, chúng tôi thấy biết bao nhiêu sản phẩm bằng gỗ lũa rất đẹp đẽ nhưng đó chỉ là những vật dụng như bàn ghế hay các đồ trang trí. Gỗ lũa là những thân cây, rễ cây chôn vùi trong đất hoặc bỏ ngoài nắng mưa, sương gió dãi dầu. Đặc biệt là hình dáng và mầu sắc cũa gỗ lũa rất đẹp, rất có mỹ thuật. Các nghệ nhân thường căn cứ vào hình dáng nguyên thuỷ để tạo cho mình hay cho thiên hạ một tác phẩm độc đáo.

Mặc dầu gỗ lũa là một thứ gỗ dù bao nhiêu năm mà vẫn không mục, nhưng gỗ lũa rất đắt cho nên ít người nghĩ đến việc trồng lan trên gỗ lũa.

Nhưng tháng 3 vừa qua khi lên thăm các bạn trong CLB hoa lan Điện Biên, tại nhà anh Lê Văn Chiến chúng tôi đã ngỡ ngàng khi thấy bộ bàn ghế bằng gỗ quá lớn và lại càng kinh ngạc hơn là ngoài sân đầy những cây gỗ lũa khồng lồ với biết bao nhiêu lan trên đó.

Qua nhà anh Hà khắc Hiểu, một miếng gỗ lũa thiệt đẹp còn dựa bên góc tường, chắc chủ nhân còn đang lưỡng lư xem nên trồng cây gì trên đó?
Tới Ban Mê Thuột, khi thăm vườn lan của anh Cao bá Hảo cũng có khá nhiều lan trồng trên cành cây và trên gỗ lũa.
Nhưng khi tới thăm vườn của anh Lê trọng Châu tại Đà Lạt, chúng tôi mới thấy rất nhiều tác phẩm nghệ thuật về trồng lan trên gỗ lũa của anh. Trước đây anh Châu cũng cống hiến cho chúng ta cách trồng cây trên giây thừng, trên thớt gỗ hoăc trên những tai nấm Linh Chi. Nay anh lại trình bấy một số lan trồng trên gỗ lũa, xin mời các bạn hãy thưởng thức các tác phẩm mới của Lê trọng Châu:

Anh Châu cho biết anh vẫn chọn gỗ lũa để trồng, hầu như tất cả các giống như giồng Bulbophyllum, Dendrobium, Chiloschista, Coelogyne, Eria, Phalaenopsis. Theo anh rất nhiều giống lan có thể trồng trên gỗ lũa được, cái chính là tự mỗi người phải tạo độ ẩm trong vườn lan sao cho phù hợp. Riêng những giống lan chịu ẩm cao khi trồng trên gỗ lũa, đòi hỏi người trồng phải siêng năng chăm tưới nói chung là quan tâm đến nó nhiều một tí thì sẽ có kết quả tốt. Sau đâu là cách anh gắn cây trên gỗ lũa:

Khi chọn được gỗ lũa thích hợp, chúng ta cần có 1 búa nhỏ, 1 kéo nhỏ, 1 kéo cắt cành, 1 kềm nhọn, 1 kềm mỏ bằng, 1 máy bắm ghim gỗ (loại mà người ta hay dùng để làm ghế sofa) 1 cuộn dây dù (tùy theo cây lan mà chọn loại dây lớn hay nhỏ).

1. Dùng mấy bắn ghim cố định 1 đầu dây.
2. Để một ít dớn (Sphangum moss) mềm lên thân gỗ vào chổ vị trí trồng lan.
3. Đặt bụi lan lên trên miếng dớn.
4. Dùng đầu dây đã cố định ở bước 1 kéo ngang qua bụi lan, dùng mấy bắn ghim cố định đầu dây.
5. Ta cứ tiếp tục dùng dây cố định cho đến khi bụi lan không còn xê dịch được nữa là coi như hoàn tất.

Những cây lan mới trồng thường thì chỉ phun sương, và nên sử dụng thuốc kích thích rễ hàng tuần. Về thuốc kích thích rễ ta có thể sử dụng loại B1 cho đến khi cây đã cứng lá và rễ non bắt đầu nhú ra, cần phải chú ý phải để ý đến chuyện nấm bệnh.

Gỗ lũa, sự bền bỉ vĩnh hằng

Rừng Việt Nam phong phú các loài hoa, cỏ và hàng vạn các loài cây. Vẻ đẹp của rừng nằm trong cái hoang sơ và bí ẩn của những hàng cây, tán lá. Tưởng chừng không có gì tồn tại mãi với thời gian, với sự bền bỉ vĩnh hằng. Nhưng cái tàn phai lại có một vẻ đẹp riêng khó trộn lẫn.Nó dường như là sự bắt đầu một cái gì mới, thao thức đến vô tận. Nước chảy đá mòn, cây cũng bị mòn theo thời gian. Có một vết thương ở thân cây, lâu ngày, vết thương trở thành sẹo gỗ. Cứ nhìn vào vết thương là biết được tuổi cây. Đó cũng là vết luỗng đầu tiên trên thân cây, và có thể từ đó hình thành nên những nét lồi, nét lõm mà ngày nay người ta quen gọi là gỗ lũa.

Gỗ lũa được hình thành từ những loài cây có lõi cứng, trải qua bao sự bào mòn của mưa nắng. Tạo hóa để lại trên thân và gốc cây những dáng vẻ kỳ diệu mà không bàn tay và trí tưởng tượng nào có thể làm ra nổi. Vẻ đẹp của nó thật kỳ lạ, đó là vẻ đẹp của trời cho, là sự bay bổng kỳ thú. Từ những con lũa, người ta nghe thấy tiếng gọi của rừng, tiếng xào xạc của vòm lá và cảm nhận sâu sắc dấu ấn thời gian trên mặt gỗ.Mọi cái sẽ qua đi, con người rồi sẽ trở về với cát bụi. Nhưng gỗ lũa lại bền bỉ mãi với thời gian, bởi gỗ lũa là cái cốt lõi quí nhất của cây. Cái cây khi chết tự nhiên hay do nước cuốn mưa trôi, phần cành lá, vỏ, nhựa, thậm chí phần lớn thân thể nó đã hòa vào cát bụi. Phần gốc sẽ bị chôn vùi dưới lòng đất, dưới đáy sông hàng trǎm, thậm chí hàng nghìn nǎm vẫn tồn tại.Bước ra từ thế giới của thiên nhiên hoang dã, gỗ lũa lại nhập vào cuộc sống tinh thần của con người. Lũa trường tồn hơn nhiều đời gỗ thường và với sự bảo vệ của con người, nó có thể truyền đời, làm sống dậy những thời khắc thiêng liêng của cuộc đời.Vẻ đẹp trường tồn của lũa đặc biệt sống động và tươi thắm khi sánh với hoa. Hoa là vẻ đẹp mong manh, lũa là mảnh vỡ triết luận cổ kính của rừng. Chỉ cần một chút chú ý là ta có thể thấy được sự luyến tiếc, rung động, thì thầm, thổn thức dường như đều có trong lũa. Một cuộc sống âm thầm, gợi cảm trong các nhánh khô gầy guộc, chằng chịt trên khuôn mặt của lũa. Khám phá ra vẻ đẹp của lũa là khám phá ra cả một thế giới bí ẩn của thiên nhiên.
   Ông Chu Văn Hồng, một người chơi lũa có tiếng ở Hà Nội, đã kể cho chúng tôi nghe về cái thời "ngộ lũa xa xưa của mình. "Từ khi còn nhỏ, tôi thường theo cha ông và người làng ra sông Hồng vớt củi rều (củi trôi nổi) khi mùa nước lên. Trong đống củi ấy, các cụ già ngồi ngắm nghía và chọn ra những gốc cây, gốc tre, những hình thù kỳ dị cất vào góc nhà hay treo lên gác bếp. Khi rỗi rãi, bên ấm trà, họ cùng nhau bàn luận, suy tư, dùng cưa, đục thêm bớt chi tiết rồi đặt tên cho nó. Từ đó, những cái tên gỗ lũa đã quen thuộc với tuổi thơ tôi như: Thạc Sanh chém mãng xà, Thánh Gióng đánh giặc, Thánh Gióng về trời, Sơn Tinh Thuỷ Tinh, Đại bàng tung cánh...Có thể nói, gỗ lũa nghệ thuật có nét tương đồng với điêu khắc, tạc tượng, song nó phong phú, đa dạng hơn nhiều. Ông Hồng cho rằng, gỗ lũa nghệ thuật trước hết là một môn nghệ thuật tổng hợp. Dựa trên những hình dạng, đường nét tự nhiên của cành cây, gốc cây, người nghệ nhân phải có tay nghề thợ mộc, sau đó là óc thẩm mỹ và mắt nhìn của người điêu khắc, thêm bớt chi tiết cho tác phẩm sinh động, có hồn. Có được sự điều chỉnh của bàn tay con người, gỗ lũa có cuộc đời thứ hai bền chắc và có ý nghĩa hơn, bởi lẽ, nó mang nặng sự gửi gắm tình cảm, hoài niệm, trí tưởng tượng và tình yêu bền vững. Điều kỳ lạ là chính những thân gỗ đã khô đi vì thời gian, những thớ gỗ chết lịm lại cảm nhận được nhiều nhất sự thay đổi của thời tiết, lúc hanh hao hay ẩm ướt tạo nên cái nhịp thở lặng lẽ làm đẹp thêm vẻ kiêu xa hay đài các cho các thớ cây.
       Vẻ đẹp của lũa không bao giờ lặp lại. Hình thù của nó độc nhất vô nhị. Có một đồ lũa này không thể đi tìm thấy cái thứ hai giống thế. Nét độc đáo không có phiên bản ấy làm cho nó thấm đẫm chất nghệ thuật. Thiên nhiên tạo ra gỗ lũa là thổi vào nó một cuộc sống dài lâu, bất tận.Ngoài thiên nhiên, lũa chỉ là những đồ bỏ, vương vãi, vật vã giấu kín mình sau cái nhìn bạc đãi của người đời. Trở thành vật trang trí trong nhà, lũa là đại diện cho rừng, cho cái uy nghi, bề thế, cho vẻ thâm trầm của lá, của cây. Nhiều người thích lũa vì tìm thấy ở lũa những nét nhân văn, tìm thấy cả sự an ủi và sức gợi vô biên.Thật khó hình dung vinh quang của một đời cây, một tuổi đá nhưng những vẻ đẹp thiên nhiên tạo ra luôn khiến ta thêm bất ngờ và yêu quý. Trong không gian hài hòa của thiên nhiên, gỗ, hoa, đá, nước luôn quấn quyện bên nhau tạo nên sự sống. Có đá, có nước, cây được tôn lên vẻ xanh tươi, khỏe khoắn. Nhờ đá, nhờ nước, cây tạo nên những nét lũa huyền bí lưu lại đến ngàn đời.

Khám phá nét đẹp về gỗ lũa

Gỗ lũa là phần lõi cây cứng nhất còn sót lại của các gốc cổ thụ khô sau khi cây bị chết.  Là phần gốc, lại là lõi nên gỗ lũa rất cứng và không bao giờ bị mối mọt, mục nát và các tác động của nắng, mưa, côn trùng hay dòng chảy cuả nước...
    Gỗ lũa thường chỉ có ở những loài cây gỗ tốt, quý hiếm hoặc những loài sống lâu năm cằn cỗi trên các khu vực đất nghèo dinh dưỡng, Chính vì vậy, lũa tìm được ở đâu không quan trọng, vấn đề chính là ở chỗ chất lượng của chính cục lũa đó. Với  trí tuệ sáng tạo và bàn tay khéo léo của các nghệ nhân, gỗ lũa có thể được điêu khắc, đục chạm đã làm nên những tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Ngoài ra người ta còn kết hợp gỗ lũa để trang trí hòn non bộ hay  dùng tạo bố cục cho hồ thủy sinh.

Gỗ lũa dùng trong bố cục hồ Thủy sinh - Ảnh:aquasaigon.org

    Có thể nói, gỗ lũa nghệ thuật có nét tương đồng với điêu khắc, tạc tượng, song nó phong phú, đa dạng hơn nhiều. Dựa trên những hình dạng, đường nét tự nhiên của cành cây, gốc cây, người nghệ nhân phải có tay nghề thợ mộc, sau đó là óc thẩm mỹ và mắt nhìn của người điêu khắc, thêm bớt chi tiết cho tác phẩm sinh động, có hồn. Có được sự điều chỉnh của bàn tay con người, gỗ lũa có cuộc đời thứ hai bền chắc và có ý nghĩa hơn, bởi lẽ, nó mang nặng sự gửi gắm tình cảm, hoài niệm, trí tưởng tượng và tình yêu bền vững.
Vẻ đẹp của lũa không bao giờ lặp lại. Hình thù của nó độc nhất vô nhị. Có một đồ lũa này không thể đi tìm thấy cái thứ hai giống thế. Nét độc đáo không có phiên bản ấy làm cho nó thấm đẫm chất nghệ thuật. Thiên nhiên tạo ra gỗ lũa là thổi vào nó một cuộc sống dài lâu, bất tận.

Bàn ghế làm từ gỗ lũa - Ảnh: photobucket.com

Một tác phẩm điêu khắc từ gỗ lũa - Ảnh: moi.gov.vn

    Trước tiên, để có được gỗ lũa, người ta phải  đi tìm các gốc cây cổ thụ tốt, chất gỗ quý hiếm. Khi tìm được gốc cổ thụ rồi, người có kinh nghiệm phải nhận biết được gốc cây đó là loại gỗ gì. Xác định xong, đánh dấu địa điểm, rồi phải đợi khi trời có mưa, ngấm nước, đất mềm ra thì người ta mới  đào. Công việc đào gốc này cần phải có nhiều kinh nghiệm vì  nếu không kiên trì, cứ chặt hết những chiếc rễ cây ăn quanh co vào đá thì coi như hỏng. Chính những chiếc rễ ấy lại rất cần cho các chi tiết trong tác phẩm tạo hình gỗ lũa. Gỗ lũa có 3 loại: lũa nằm sâu trong lòng đất, lũa chìm trong bùn nước và lũa được tạo thành từ mưa, gió. Loại thứ 3 thường được khách yêu thích nhất vì trải qua thời gian, hình dạng lũa trở nên bền chắc và có nhiều hình dáng độc đáo hơn. Tuy nhiên dù là loại nào giá của gốc gỗ lũa thì cũng vô giá. Có gốc vài trăm ngàn, nhưng cũng có loại lên tới hàng triệu đồng.
Mỗi loại lũa lại có đặc điểm riêng: lũa dưới đất giữ nguyên màu gỗ nguyên thủy; lũa ngâm trong bùn có màu như mun, như sừng; lũa phơi trước gió là loại quý hiếm nhất vì có những đường vân sóng rất đẹp. Tất nhiên, không phải loại gỗ nào cũng hình thành được lũa. Lũa được tạo thành bởi những loại gỗ quý như đinh, trai, nghiến hoặc những loại gỗ chứa dầu thơm như giáng hương, đinh hương, gù hương. Nhiều người chơi lũa ví nó như trầm hương vì giá trị cao của nó và việc tìm kiếm cũng khó khăn khôn lường.
     Sau khi có nguyên liệu, với những gốc còn tươi phải phơi khô, bớt nhựa chừng 1 - 2 tháng rồi gọt bỏ phần vỏ ngoài và phần mềm sát vỏ, chỉ lấy phần lõi cây, để làm lũa. Quá trình hình thành ý tưởng đòi hỏi người thợ phải cân nhắc, suy ngẫm để lựa chọn hình dáng, thế lũa. Gỗ lũa rất cứng, từng nhát dao, đường khắc của nghệ nhân là một sự kiên nhẫn, tỉ mẩn gọt giũa, có khi phải mất mấy ngày trời chỉ để chuốt một cái đuôi rắn đang cuốn vào thân cây hay hình một đám mây trôi... Làm lũa gỗ không giống như sản xuất đồ gỗ thông thường. Mỗi sản phẩm là một tác phẩm đơn chiếc, có thời gian và cách thức khác nhau, hầu hết làm bằng phương pháp thủ công, không dùng máy móc để sản xuất hàng loạt được. Người làm gỗ lũa ngoài trí tưởng tượng, khiếu tạo hình, còn cần có đôi bàn tay khéo léo để biến ý tưởng thành hiện thực. Chính vì vậy, giá thành sản phẩm không phụ thuộc vào kích cỡ mà ở giá trị nghệ thuật, sự kết tinh từ bàn tay, khối óc con người.